Jóhannes Sturlaugsson hjá Laxfiskum
skrifar um merkilegan lax

Þann 25. maí veiddu skipverjar á Kristínu GK stórlax á línu á hafi úti suðvestur af Reykjanesi. Enok Sigurgeir Klemensson vélstjóri hafði samband við höfund þessarar fréttar, Jóhannes Sturlaugsson sem starfar hjá rannsóknafyrirtækinu Laxfiskum og hefur um árabil safnað upplýsingum frá sjómönnum um þá laxa sem endrum og sinnum koma í veiðarfærin við hefðbundnar veiðar. Fyrstu upplýsingar voru einar sér strax fróðlegar, þ.e.a.s. um veiðistað laxins á sjó úti, veiðarfæri, stærð fisksins o.þ.h. En til að nýta veiðina eins vel og framast var kostur þá var einnig óskað eftir hreistursýni, magasýni, erfðasýni og ljósmyndum. Þegar ljósmyndirnar bárust sá ég að það vantaði veiðiuggann á fiskinn sem sýnir að örmerki (örsmá númeruð málmflís) er í trjónu fisksins (efri hluta höfuðsins). Í framhaldinu fór atburðarrás af stað sem skilaði nýjum og fróðlegum upplýsingum um ferðir laxa í sjó hér við land.

Merkinu bjargað
Í kjölfar þess að myndir af fiskinum bárust hafði ég samband við Ingólf Magnús Ingvason skipverja sem fékk laxinn í sinn hlut og kom þá í ljós að búið var éta laxinn og að hausnum hafði verið hent. Nú voru góð ráð dýr en þegar eftir því var gengið var talið mögulegt að laxahausinn væri enn að finna í tilteknum sorpgámi. Í framhaldi af því var gengið í að leita að gripnum sem fannst að lokum. Strax sama kvöld gekk ég í að leita að merkinu í hausnum og lesa merkið og varð þá uppruni fiskins ljós. Rétt er að minna veiðimenn á það að vegna smæðar örmerkjanna (1 mm á lengd) þarf sérútbútbúið tæki til að finna þau í trjónu fiskanna og af sömu orsökum er einungis hægt að lesa númeraraðir þeirra í víðsjá. Hér að neðan kemur saga fisksins frá því að hann var merktur sem seiði þar til að hann veiddist rúmum 2 árum síðar sem stórlax í sjó.

Forsaga stórlaxins
Í byrjun febrúar 2006 var umræddur lax seiði og dvaldi ásamt tugþúsundum systkina sinna af stofni Breiðdalsár í seiðaeldisstöðinni Norðurlaxi á Laxamýri. Þá var hann 1 árs seiði og var merktur af  höfundi þessara orða ásamt þúsundum annarra seiða vegna rannsókna sem rannsóknafyrirtækið Laxfiskar vann að í samvinnu við Þröst Elliðason og félögum hjá Veiðiþjónustunni Strengjum og Veiðifélag Breiðdælinga.  Laxinn fór ásamt öðrum merktum 1 árs seiðum og merktum 2ja ára seiðum landleiðina til vetraraðlögunar í sleppitjörn við Breiðdalsá strax í febrúar 2006.

Skammadalsá í Breiðdal 3.apríl 2006. Þarna undir ísnum var sögupersónan ásamt þúsundum annarra seiða að bíða sumars og sjógöngu. Mynd: Þröstur Elliðason.

Um vorið bættust síðan viðmiðunarhópar í sleppinguna, en samtals gengu um 10 þúsund örmerkt laxaseiði til hafs úr vatnakerfi Breiðdalsár það sumar.

Á línu í Skerjadýpi
Eins og venjan er í slíkum sleppingum sést ekkert til ferða fiskanna fyrr en laxinn gengur í árnar. Fyrstu merktu laxarnir úr sleppingunum skiluðu sér á liðnu sumri þegar nokkrir tugir þeirra komu fram í veiðinni sem smálaxar eftir um 1 árs dvöl í sjó. Nú er stórlaxinn farinn að huga að heimferð og sumir reyndar nú þegar komnir í sínar heimaár. Laxinn merkti veiddist 25. maí af áhöfninni á Kristínu var veiddur á línu suðvestur af Reykjanesi djúpt út í Skerjadýpi ríflega 100 km frá landi. Þá var hann slægður nokkuð á sjöunda kíló og hefur því verið um 7 kg (14 pund) óslægður, en lengd hans var 86 cm.

Ferðir laxins
Þegar laxinn veiddist má ætla að hann hafi enn verið í ætisleit fyrst að hann beit á línuna góðu. Línan var lögð á 310-320 faðma dýpi (um 580m dýpi) við veiðar á keilu og blálöngu, en vel er mögulegt að laxinn hafi bitið á ofar sjónum þegar línan var dregin. Þó svo að laxinn hafi ekki hafnað góðum línubita þá er líklegt að stutt hafi verið í það að hann legði af stað heim í Breiðdalsá. Með hliðsjón af því hve algengt er að lax á ætisslóð haldi sig utar í úthafinu og tímasetningu veiðinnar í lok maí má einnig geta sér til að laxinn merkti hafi þá þegar verið búinn að ganga af ytri hafsvæðum að landi þegar hann síðan veiðist ekki svo fjarri landgrunninu. Hvað sem slíkum vangaveltum líður þá er ljóst að tilfallandi veiði skipverja á Kristínu GK á umræddum laxi gáfu mikilsverðar viðbótarupplýsingar um ferðir laxa í sjó hér við land. Því staðfesting merkisins um að stórlax úr Breiðdalsá væri veiddur svo fjarri landi á þessu svæði bendir til þess að laxar af austanverðu landinu nýta að einhverju marki ætisslóð laxins suðvestur af landinu. Frá rannsóknum Laxfiska á ferðum laxa í sjó með mælimerkjum lá fyrir allt frá árinu 2005 að hafsvæðið suðvestur af Íslandi var megin ætisslóð þeirra laxa sem fylgst var með bæði af Suðurlandi og Suðvesturlandi.

Þríþætt örlög
Í lokin er ekki hægt að sleppa því að segja aðeins frá skondnum tilviljunum sem varða 3 aðila sem koma við sögu stórlaxins merkilega.  Þar er um það að ræða að Jón Helgi Vigfússon sem annaðist laxinn 1. árið í lífi hans í Norðurlaxi, sá sem hér skrifar og örmerkti laxinn sem seiði og sá þriðji sem veiddi hann á hafi úti (Enok Klemensson) voru allir saman í bekk í Héraðsskólanum á Laugum í Reykjadal.  

Samstarf við sjómenn
Rannsóknir á laxi í sjó eru mikilvægar og í þeirri vinnu nýtast upplýsingar frá sjómönnum sérlega vel. Sjómenn eru því hvattir sem fyrr til að halda vel til haga upplýsingum um laxa sem veiðast í sjó og fylgjast með því hvort þeir beri merki. Laxfiskar taka sem fyrr á móti slíkum gögnum og vinna úr þeim. johannes@laxfiskar.is